Het coulisse-moment in veranderprocessen

Als danser stond ik vaak in de coulissen van een theater. Ik hou van die plek, misschien nog wel meer dan van het podium zelf. Zodra de zaal opengaat voor het publiek, de lichten backstage uit zijn en het gordijn dicht is voel ik de spanning van de naderende spotlight in mijn lijf. Ik sta aan de zijkant van het podium en spring, hup, en schud nog een beetje om mijn spieren warm te houden en dan komt dat ene gevoel, zo vlak voordat ik op moet. Het gevoel dat alles in mijn lijf zegt ‘ik wil het podium op, dat is de plek waar ik hoor te zijn’ en tegelijkertijd zegt alles in mijn lijf ‘wat doe ik hier, ik wil hier weg’. Geen scheiding tussen hoofd en hart of iets dergelijks, nee alles in mijn lijf zegt tegelijkertijd ik wil ernaar toe en ik wil weg. Ik noem dit moment: jezelf op het spel zetten.

Dit moment komt niet elke keer als ik moet optreden. Als het niet komt sta ik zelf dus niet op het spel. Ik word in dat optreden niet helemaal zichtbaar en die optredens vinden een plek ergens achter in de kaartenbak van mijn geheugen. Nee, die momenten dat ik werkelijk op het spel kwam te staan herinner ik me als de dag van gisteren. Het zijn stuk voor stuk transformerende momenten geweest, want de vraag is wat je doet in zo’n moment. Het transformerende zit hem in de beweging dat je toch het podium opgaat, door die dubbele verhouding van wel en niet heen. Jezelf zichtbaar maakt in intimiteit en kwetsbaarheid.

In het kader van mijn vakgebied veranderkunde is dit me gaan fascineren. Hoe werkt dat in veranderprocessen? Zo’n moment van jezelf op het spel zetten. En kan je collectief naar zo’n moment om gezamenlijk een transitie door te maken? Als ik dat moment ontleed dan zijn er een aantal kenmerken te noemen die wellicht zicht geven op hoe dit in veranderprocessen te organiseren.

  1. Vlak voor het doen. De eerste is het moment waarop dat ‘moment van jezelf op het spel zetten’ zich aandient. Het is vlak voor het doen, de actie, de beslissing. Je kan over aanstaande veranderingen oneindig lang denken, praten, discussiëren, intenties uitspreken en dialogen voeren, ergens komt het moment dat je het moet doen. Het is net voor dat doen dat je echt op waarde wordt geschat. In veel veranderprocessen wordt veel gepraat over verandering, maar komen we nooit ook maar in de buurt van het coulisse-moment. Sterker nog het vele gepraat houdt ons weg van dat moment en daarmee gaan we de verandering niet echt aan.
  2. Veranderen als voor-stelling. Vanuit die dubbele beweging van wel en niet tegelijkertijd is er een stem die zegt dat je erdoorheen moet. Ergens weet je dat wel ‘het podium’ opgaan hetgeen is wat je te doen staat. Door wel te gaan weet je dat je iets bijdraagt aan jezelf en aan de mensen om je heen, ook al loop je het risico iets te verliezen (jezelf?). Het moment roept dus heel erg op om contact te maken met waar je echt voor staat en er daar ook voor gaat staan, ook al is het afwijkend van de norm. Je gaat iets voor door het wel te doen en je wordt zichtbaar in je waarden. Dit geeft in veranderprocessen een grote rol voor mensen die voor-gaan en voor-beeld zijn omdat zij het zich kunnen voor-stellen.
  3. Doe eens normaal! Er is altijd een element van tegen de norm ingaan. Je doet iets anders dan normaal, je stapt uit de aanpassing en je maakt jouw identiteit zichtbaar. Door dit zichtbaar maken wordt er een ruimte geopend voor anderen om ook ‘in te stappen’. Vaak is een eerste reactie: doe eens normaal! En als je niet uitkijkt komt er een gevoel van schaamte opzetten: ‘wat sta ik in godsnaam hier te doen!’. Wanneer je dan blijft staan wordt de echt openende werking pas echt van kracht. Anderen zien dat het echt ergens over gaat, dat het menens is en dat we de verandering inderdaad echt aan moeten gaan.
  4. Lotgenoten. Wanneer we hier zijn aangekomen ontstaat er iets interessants. Mensen worden zichtbaar in hun verschillen en diversiteit en juist daardoor komen ze in verbinding. Wanneer iedereen zichzelf op het spel zet ontstaat er een gezamenlijk veld voor de verandering. De verschillen van standpunten, ideeën, meningen en waarden zijn niet weg, maar ze worden in een ander speelveld geplaatst. Een speelveld waarin iedereen bereid is om iets op te geven. De Franse filosoof Bataille schreef het volgende: ‘Lotgenoten zijn zij die hetzelfde ervaren als mensen die alles op het spel zetten en elkaar in de ogen kijken. Pas als mensen geven, als zij hun opvattingen, hun kennis in algemene zin opgeven, pas in dit uiterste ervaren zij elkaar als lotgenoten. Lotgenoten ervaren gemeenschappelijkheid. Zij vormen een gemeenschap, een ‘onuitsprekelijke’ gemeenschap wel te verstaan.’

Samengevat kan je in veranderprocessen de condities creëren waarin mensen gebracht worden naar het moment van doen, daarin ‘de voorbeelden’ uitnodigen zichtbaar te worden, te organiseren dat ze blijven staan (door ze te steunen en te bekrachtigen in plaats van ze naar beneden te halen in de groeps- of organisatienorm) en vervolgens de uitnodigende kracht zijn werk te laten doen. Dan creëren we een gezamenlijk coulisse-moment die de potentie draagt van een transformerend ‘optreden’.

Peter is a Master of Change Management and a three times World Champion Argentine Tango. He uses movement to guide people in organization towards their potential future.

About the Author